Izložba „Svaki prut ima svoj put – Pletarstvo i korparstvo – od narodne radinosti do zanata veštine i znanja”, čije su autorke etnološkinje Svetlana Radojković i Nataša Nikolić, otvorena je u okviru Oktobarskih svečanosti u Narodnom muzeju Šumadije u Kragujevcu.
Tradicija korišćena pruća seže u daleku prošlost i ono je korišćeno u gotovo svim periodima, ako ne u izgradnji staništa, onda u izgradnji pomoćnih objekata. Značajan je podatak da je, po predanju, današnja Crkva u Pajsijeviću, sazidana 1927. godine na mestu stare Crkve od pleteri, podseća Svetlana Radojković, koautorka postavke i etnološkinja u kragujevačkom Narodnom muzeju.
Po njenim rečima, u bližoj prošlosti vešti pojedinci koristili su vrbovo, drenovo, jasenovo, leskovo pruće i divlju lozu – pavit da bi opleli kuće, delove ognjišta, ograde, torove za ovce, objekte poput koševa (salaša) za smeštaj kukuruza u klipu, pletare (od pruća oblepljene balegom za prevoz žita sa guvna), kao i manje koševe (za čuvanje druge zrnaste hrane), kokošare za živinu.
Oplitani su prućem i delovi objekata poput mlekara, pušnica (sušnica) i lese za sušenje voća, najčešće šljiva. Pleli su i trmke za pčele, vrše (koševi za hvatanje ribe), lotre za prenos žita u snopovima i razne vrste korpi i korpica za najrazličitije namene.
Retki su majstori korpari
Dok je u prošlosti gotovo svaki muškarac u selu znao da oplete ogradu od prošća, danas su retki majstori ove veštine. Kolje za ograde je od graničevog, dudovog, šljivovog i najčešće bagremovog drveta, koje se cepa uz pomoć klinova i macole na polutke, proštace. Najbolje je jasenovo pruće koje je žilavo, čvrsto i dugotrajno.
– Pruće se, po pravilu, seče kada prestane vegetacija i kad sa pruta opadne i poslednji list. Ograde su se oplitale ili prepravljale u rano proleće kada nema drugih poljoprivrednih radova i kad je zemlja meka, navodi ova naša sagovornica.
Na postavci je i pletar, vrsta kanata za zaprežna kola. Konstrukcija od pruća oblepljena je smesom goveđe balege, pleve i slame i sa unutrašnje i sa spoljne strane. Služio je za prevoz žita sa gumna. Pletari iste konstrukcije, ali manjih dimenzija služili su za držanje zrnaste hrane, najčešće pasulja.
Izloženi su i krunjači za kukuruz, vrškare, trmke za pčele (oblepljene smesom od goveđe balege, zemlje, kreča i pleva – pokrivene kaptarom od trešnjeve kore) i rosulje za pomeranje istih, šeširi, opanci…
– I delovi narodnog odela, poput šešira nastajali su zahvaljujući poznavanju pletarske veštine. Seljaci (naročito čobani) pleli su, od pšeničnih ili ječmenih stabljika, slamene letnje šešire. Za njih se uzimala slama od poslednjeg kolenca na stabljici do klasa. Da bi bila žilava i lakše se uplitala, slamka se kvasi pre upotrebe vodom ili pljuvačkom, objašnjava Svetlana Radojković.
Sve sami proizvodili
U izradi korpi, korišćene su rakita, razne vrste vrba, rogoz i trska, kao i sirovine koje rastu u šumama pavit (lijane), divlji hmelj i druge puzavice, na livadama trave dugih, savitljivih stabljika (kozina trava), kao i kora drveta (lipa) i šaša (kukuruzovina).
– Sve su to prirodni resursi od kojih su vešti pojedinci izrađivali potrebne predmete. Nekada je takvo znanje bilo svima dostupno, jer su i potrebe za izradom raznih pletarskih proizvoda bile veće, kaže Nataša Nikolić, koautorka izložbe, etnološkinja Narodnog muzeja Šumadije.
U domaćinstvima koja su se bavila poljoprivredom, stočarstvom, voćarstvom, vinogradarstvom, kao i sakupljanjem šumskog voća, na jednostavan, lak i brz način izrađivane su potrebne posude od pruća u okviru dopunskog privređivanja. Korpe su izrađivane zimi, u predahu od poljoprivrednih radova, a leti su ih pravili pastiri od leske, idući za svojim stadima.
– Poznato je da je srpski seljak gotovo do 30-ih godina 19. veka uspevao da zadovolji sve svoje potrebe u okviru sopstvenog domaćinstva, zadruge, u kojoj je živeo i stvarao i da je kupovao samo so, napominje ona.
U prvim decenijama 20. veka zabeleženo je da su se u Gruži pletarstvom najviše bavili stariji ljudi, vodeničari i čobani čuvajući stoku. Ovakav način dopunskog privređivanja održao se u šumadijskim selima, kroz ceo 20. vek, uz manje državne intervencije, koje su se ogledale u održavanju kurseva i osposobljavanju lokalnog stanovništva za izradu korpi. Tako su nakon Drugog svetskog rata organizovani kursevi u selima koji su omogućavali invalidima dopunsku zaradu.
Uz srpsko stanovništvo korpe su izrađivali i Romi, koji su putovali od mesta do mesta, prateći dane održavanja vašara. Romi su korpe izrađivali u periodu od Đurđevdana do Mitrovdana, a najčešće su pravili korpe za kukuruz i ručne kotarice.
Najstariji sačuvani primerci korpi u muzejskoj zbirci su korpe od like (kore drveta), kao korpa trojanka za držanje pribora za jelo, zatim korpe lozare od miljevine (hmelja), za držanje ručnog rada, kotarice od loze za nošenje pletiva, prilikom čuvanja stoke. Od tanko cepane leskovine pletene su pletivaćke korpe sa širokim vencem i ručkom od leskove trake, kao i korpice od širokih leskovih traka za držanje pletiva. Kotarice od leske, napravljene od tanjih traka leskovine korišćene su za branje i prodaju šumskih plodova na pijaci.
Najčešće su se plele korpe batare za prenos kukuruza u klipu, krompira, voća, grožđa, zeleni, pleve, drveta i uglja. Korpe sa jednim lučnim rukohvatom korišćene su za branje pečuraka, okrugle korpe nižeg oboda, okrugle za slavski kolač ili orahe, vaskršnja jaja i druge namene. Manje batarice služile su za „otkupljivanje jaja” iz gnezda i njihovo držanje. Od rakite su pravljeni i koševi bez ručki za transport različitih namirnica.
U oblasti Levča pletene su korpe za čuvanje osušenog mesa na tavanu – kovini. To su korpe sa otvorom na vrhu, dve ručke i poklopcem, često sa žicom koja je omogućavala kačenje.
– U okviru domaće radinosti od pruća crvene, divlje i žute vrbe oplitani su i stakleni baloni. Vrša ili vrška je pleteni koš koji je služio za hvatanje ribe. Kasnije, sve do sredine 20. veka korpari su izrađivali dečje krevece čiji je lokalni naziv korpe. I danas se prodaju cegeri, damske korpe, grobljanske, babske (babare), dečje, gradske, piknik ili vikend korpe, germanke, slavske korpe, korpe za pekare i piljarnice. Neke zanatlije ih prodaju nelakirane, a neki ih lakiraju ili boje i ukrašavaju cvetovima, nabraja naša sagovornica.
Nakon perioda stagnacije početkom 21. veka ponovo su na ceni proizvodi korpara, kao ekološki prihvatljivi i cenjeni ručni rad. NJihova prodaja odvija se na pijačnim i vašarskim tezgama, u cvećarskoj industriji, dekorativnoj umetnosti uređenja enterijera i na internet platformama.
Izložba „Svaki prut ima svoj put” je u Umetničkoj galeriji Narodnog muzeja Šumadije otvorena do 13. novembra.
Piše: Zoran Mišić
