U kripti Crkve Svetih novomučenika kragujevačkih u Spomen parku u Šumaricama nedavno je obavljena sahrana člana porodice Jovana Aleksića, nekada uticajnog biznismena i vlasnika preduzeća „034 Metal industri“, koji je ulagao sredstva u izgradnju tog hrama.
Privukla je pažnju javnosti budući da je na području Spomen parka to prva posleratna sahrana osobe koja nije žrtva fašističkog zločina oktobra 1941. godine.
Istraživali smo da li su sahranu formalno odobrile građanske i crkvene institucije, Spomen park, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture i Eparhija šumadijska, ili je „dozvola“ bio pijetet prema preminuloj i poštovanje želje porodice koja je finansirala gradnju crkve.
– Porodica preminule osobe se obratila 30. septembra 2025. godine Spomen parku sa molbom za sahranjivanje u Crkvi Svetih novomučenika kragujevačkih. U molbi nije bio naveden termin sahrane, već samo činjenica da je za sahranu dobijena saglasnost Eparhije šumadijske. Po prispeću molbe, direktorka Spomen parka Marijana Stanković stupila je u kontakt sa ocem preminule i skrenula mu pažnju da će molba istog trenutka biti poslata Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture Beograd i da do prispeća rešenja Zavoda Spomen park ne može da izdaje nikakva rešenja i da ne treba vršiti nikakve radnje. Takođe, od oca preminule traženo je da putem mejla dostavi odmah saglasnost Eparhije (što nije učinjeno). U razgovoru sa sveštenikom, upraviteljem crkve u Šumaricama, proverena je činjenica da kripta postoji i da je najavljena sahrana. Svešteniku je takođe skrenuta pažnja da Spomen park neće izdati saglasnost niti drugo saopštenje dok ne stigne rešenje Zavoda, stoji u odgovoru Spomen parka na pitanja „Kragujevačkih novina”.
Protivno svim dosadašnjim praksama
Spomen park se obratio Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture u Beogradu koji je odgovorio da nije nadležan za sahranjivanje, ali da je porodica preminule u obavezi da se obrati odgovarajućem organu jedinice lokalne samouprave za informacije o zakonskim mogućnostima sahranjivanja u Crkvi novomučenika kragujevačkih, prema važećem Zakonu o sahranjivanju i grobljima Republike Srbije. Zavod smatra da na prostoru Spomen parka nije predviđeno sahranjivanje preminulih koji nisu žrtve zločina u Kragujevcu oktobra 1941. godine i da je to protivno svim dosadašnjim praksama.
– Na dan kada je stiglo rešenje Zavoda (1.oktobra- prim.nov.), ustanova Spomen park je nezvanično obaveštena da je sahrana izvršena tog dana ranije, kažu u Ustanovi.
Spomen park je rešenje Zavoda poslao gradu Kragujevcu, kao i ocu preminule sa napomenom da postupi po njemu odnosno da pribavi dokumentaciju za sahranjivanje u crkvi. Kako nam je rečeno u Spomen parku, grad je obavestio tu Ustanovu da nijedna uprava nije dobila molbu porodice preminule, a da na osnovu Zakona o crkvama i verskim zajednicama, odluku za sahranu u crkvi izdaje isključivo nadležni organ crkve.
Rešenje Republičkog zavoda poslato je i Eparhiji šumadijskoj, a Spomen park je obavestio sveštenika, upravitelja crkve, da Spomen park neće dati saglasnost.
– Spomen park o sahranjivanju na području memorijalnog parka deli mišljenje Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture i ne podržava sahranjivanje lica koja nisu žrtve oktobra 1941. godine. No, s obzirom na činjenicu da je u parku crkva podignuta početkom dvehiljaditih godina, a unutar crkve izgrađena kripta, prema ktitorskom pravu sahranjivanja unutar zadužbine, odluku o sahranjivanju unutar crkve donosi nadležni organ crkve, a ne Spomen park, smatraju u Spomen parku.
Takođe, potvrdili su nam da zvanične dokumentacije o postojanju kripte u Spomen parku nema, a o njoj je Ustanova obaveštena u molbi oca preminule.
Eparhija uvažila želju roditelja
Iz Informativne sužbe Eparhije šumadijske su objasnili za „Kragujevačke“ da je „mitropolit šumadijski Jovan ocu preminule dan uoči sahrane, ali i u nekoliko navrata ranije, predočio da je za sahranjivanje u kripti hrama u Šumaricama potrebno prvo pribaviti propisane saglasnosti i odobrenja i dostaviti na uvid kako bi on mogao dati svoj blagoslov, što gospodin Aleksić nije učinio.
– Crkvena opština (CO) kragujevačka u ovom činu nije videla zlu nameru gospodina Aleksića, već izraz roditeljske tuge i ljudske želje da njegova prerano preminula kćerka počiva u hramu koji je započela i u velikom delu izgradila njena porodica. Iz tog razloga, CO kragujevačka nije preduzimala korake koji bi doveli do uznemirenja porodice ili narušavanja mira pokojnice, navode u Informativnoj službi Eparhije šumadijske.
Dodaju i da Aleksić nije upoznao CO kragujevačku, u čijem sastavu se nalazi hram, da se njegovoj odluci protive Spomen park i Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.
– Istovremeno, radi očuvanja reda, poretka i dostojanstva svetinje, CO kragujevačka smatra da se ubuduće svako sahranjivanje u hramu ili crkvenoj porti može vršiti samo uz blagoslov nadležnog Arhijereja i saglasnost crkvenog odbora, odnosno u skladu sa crkvenim i građanskim propisima koji regulišu to pitanje, zaključuju u Informativnoj službi Eparhije šumadijske.
GRADNJA BEZ POTREBNE DOZVOLE
Direktiva „odozgo“, struka statira
U Spomen parku kažu za „Kragujevačke“ da je investitor gradnje hrama bio u obavezi da pribavi mere i saglasnost Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Beogradu.
– Zavod je naveo da Crkva novomučenika kragujevačkih nije sagrađena sa merama i saglasnošću Republičkog zavoda pre 22 godine. Takođe, ni za kriptu u crkvi ne postoji pisana saglasnost, navode u Spomen parku.
Direktor Spomen parka „Kragujevački oktobar” u periodu od 2001. do 2004. godine Nenad Đorđević kaže za „Kragujevačke” da je „naredba” za izgradnju crkve došla direktno iz Beograda, od ministra vera u Đinđićevoj vladi Vojislava Milovanovića. Đorđević, koji je tada bio član inicijativnog odbora za izgradnju hrama Novomučenika kragujevakih, navodi da je iz kragujevačkog „Urbanizma” predlagano da crkva bude podignuta na Vojničkom groblju u Šumaricama, što nije bilo prihvaćeno. Mesto za izgradnju crkve je, kaže, odabrao „onaj ko daje pare”. Prema rečima Đorđevića, nije bilo razloga da se crkva gradi preko puta spomenika „Kristalni cvet”, jer na tom mestu nije bilo streljanja 1941, niti grobnice, humke ili spomenika.
– Tada nismo znali kome da se obratimo. Mi iz Spomen parka i Zavoda za zaštitu spomenika kulture samo smo statirali. O svemu su bili obavešteni čelnici gradske vlasti (u to vreme gradonačelnik je bio Vlatko Rajković – prim. nov.) Dobijeno je naređenje od ministra vera da to mora tako da se napravi, da moramo da se složimo. Nismo mogli da reagujemo, priseća se Đorđević.
Kada je otpočela gradnja crkve, u Spomen parku, kaže Đorđević, nisu znali za nameru investitora da u njoj bude kripta, u kojoj će biti moguće sahranjivanje osoba koje nisu žrtve fašističkog zločina 1941. godine.
POMOĆ DRŽAVE „POGURAO” VUČIĆ
Hram završen posle 22 godine
U Eparhiji šumadijskoj za „Kragujevačke“ kažu da je hrišćanima koji su stradali u Šumaricama u oktobru 1941. godine, decenijama bilo uskraćeno pravo na krsno znamenje, te se na početak podizanja hrama čekalo šezdeset godina. Gradnja hrama Svetih novomučenika kragujevačkih u Spomen parku započeta je 13. maja 2002. godine, a temelje hrama osveštali su tadašnji Patrijarh srpski Pavle, Patrijarh aleksandrijski Petar VII i tadašnji administrator Eparhije šumadijske Episkop zvorničko-tuzlanski Vasilije (Kačavenda). Osvećenju hrama prisustvovao je veliki broj građana Kragujevca, kao i predstavnici Vlade Republike Srbije i grada Kragujevca.
Pošto je crkva ozidana i stavljena „pod krov” nastao je višegodišnji zastoj. Vlasnik privrednog društva „034 Metal industri“ Jovan Aleksić, koji je finansirao gradnju, je bio uhapšen 2011. godine sa još četvoro zaposlenih u tom preduzeću zbog sumnje da su pribavili imovinsku korist od više od 10,5 miliona evra, oštetivši pritom budžet države za više od 3,8 miliona evra.
Crkva je završena posle više od dve decenije, pošto je predsednik države Aleksandar Vučić u januaru 2021. u Šumaricama najavio da će država pomoći da se gradnja privede kraju.
Hram Svetih novomučenika kragujevačkih je osvećen u junu 2024. godine, kada je Mitropolit Jovan na prvom mestu izrazio zahvalnost Vučiću, a potom i vladiki Vasiliju (Kačavendi) „koji je kao administrator šumadijski pokrenuo ideju za ovo sveto delo, a znamo da to u ono vreme nije bilo lako”. Zahvalio se i i narodu „iako je bilo protivnika da se pravi hram”, kao i Jovanu Aleksiću „koji je dao doprinos i ljubav za ovaj sveti hram”. Njih dvojica su tada odlikovani Ordenom novomučenika kragujevačkih.
– Sredstva za izgradnju hrama i njegovo unutrašnje uređenje obezbedio je Jovan Aleksić. Za pokrivanje hrama, oblaganje mermerom, izgradnju velike nadstrešnice, bočnih tremova, ograde, popločavanje i uređenje platoa hrama sredstva je obezbedila Vlada RS. Deo sredstava obezbeđen je i preko Eparhije šumadijske. Ktitorska povelja nije izdata nikome od učesnika u izgradnji hrama, navode u Eparhiji šumadijskoj.
Hram Svetih mučenika kragujevačkih su osveštali 16. juna 2024. godine Arhiepiskop kragujevački i Mitropolit šumadijski Jovan.
U hramu Svetih novomučenika kragujevačkih se svakog meseca služi Sveta Liturgija, kao i 21. oktobra na dan streljanja đaka i žitelja Kragujevca i okolnih mesta.
Piše: Gordana Mirović
