Počinje još jedno leto u Kragujevcu, vreme kada je najveća potrošnja vode, ali i period kada se najčešće otvaraju pitanja vezana za obezbeđivanje dovoljne količine i kvaliteta vode. I tako već skoro četrdeset godina, iako Kragujevac spada u gradove koji imaju obezbeđeno vodosnabdevanje sa tri izvorišta: akumulacija Gruža, Grošnica i Moravski sistem. Zabrinutost je najčešće vezana za kvalitet, a poslednjih godina, u vreme klimatskih promena, i za količinu kojom se snabdeva, pre svega iz akumulacije Gruža. Iz ove akumulacije, formirane još davne 1985. godine na teritoriji opštine Knić, obezbeđuje se 70 posto vode za grad.
Od formiranja do sada, u slivnom području su prisutni različiti faktori ugrožavanja, pri čemu se u javnosti najčešće ističu: nelegalna gradnja i nerešeno odvođenje otpadnih kanalizacionih voda, neadekvatno odlaganje smeća, povećan pritisak na akumulaciju zbog prisustva sve većeg broja ribolovaca, izletnika i posetilaca koji se neadekvatno ponašaju.
Udruženje „Ekomar“ se ovim problemima bavilo prethodnih godina, u naučnim i stručnim publikacijama i različitim javnim nastupima isticalo sve ove, ali i dodatne negativne faktore koji utiču na funkcionisanje Gruže kao vodenog ekosistema kao što su: mesto formiranja, morfometrijske karakteristike akumulacije, uništavanje vegetacionog pojasa, betoniranje obala, prisustvo invazivnih vrsta, eutrofizacija praćena cvetanjem potencijalno toksičnih algi (cijanobakterija). Takođe, posebno je isticalo poljoprivredne aktivnosti koje negativno (od formiranja akumulacije do danas) utiču na kvalitet, ali i na količinu vode u akumulaciji Gruža.
Šta je sa prostornim planom
„Ekomar“ je, kroz različite inicijative, javne nastupe i razgovore sa nadležnim institucijama na lokalnom i nacionalnom nivou, kontinuirano zagovarao donošenje jasnijeg planskog i zaštitnog okvira za područje sliva akumulacije.
Jedan od važnih koraka u tom pravcu bilo je pokretanje izrade novog Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Gruža”, čiji je nacrt predstavljen 2023. godine kroz rani javni uvid. Ovim dokumentom trebalo bi da se jasno definišu namene i pravila korišćenja akumulacije i prostora u njenom slivnom području. Plan predviđa mere zaštite u celom slivu, uspostavljanje zona sanitarne zaštite prvog, drugog i trećeg stepena, strožu kontrolu izgradnje i korišćenja prostora, sanaciju naselja, kao i mere za očuvanje kvaliteta vode. Istovremeno, novi planski okvir podrazumeva održivu poljoprivredu, razvoj ruralnog i ekološki prihvatljivog turizma, kao i druge aktivnosti koje ne ugrožavaju osnovnu funkciju akumulacije – vodosnabdevanje. U planski okvir prvi put se uvodi navodnjavanje kao moguća namena, uz uslov da ne ugrozi osnovnu funkciju akumulacije i kvalitet vode.
Nacrt plana, u tom smislu, pokušava da omogući usklađivanje dva važna interesa. Sa jedne strane, tu su potrebe opštine Knić i lokalnog stanovništva za korišćenjem najplodnijih poljoprivrednih površina, koje se nalaze uz obale Gruže, Boračke reke i drugih pritoka. Ove potrebe posebno dolaze do izražaja u sušnim periodima, kada raste pritisak na dostupne vodne resurse za navodnjavanje. Sa druge strane, postoji obaveza da se obezbedi dugoročna zaštita izvorišta od koga zavisi vodosnabdevanje Kragujevca.
Zbog toga je zabrinjavajuće što se nakon ranog javnog uvida 2023. godine proces nije pomerio napred. Donošenje ovog planskog dokumenta ne bi smelo da ostane nedovršeno, jer upravo od njega zavisi da li će se zaštita akumulacije, razvoj lokalne zajednice, poljoprivredna proizvodnja i potrebe za vodom posmatrati zajedno, kroz uređena pravila i odgovorno upravljanje prostorom.
Prepoznavanje problema poljoprivrede u slivnom području akumulacije Gruža bilo je osnov za još jednu inicijativu udruženja Ekomar realizovanu u periodu od 2023. do 2026. godine kroz projekat „Voda za zajednicu – Akumulacija Gruža kao kritični resurs u sistemu vodosnabdevanja i ruralnog razvoja”. Rezultati ovog projekta i preporuke za poljoprivrednike i vlast opštine Knić prezentovani su na tribini 15. juna 2026. u Studentskom kulturnom centru u Kragujevcu. Na tribini je predstavljena i publikacija „Akumulacija Gruža od njive do slavine” (autori prof. dr Snežana Simić, Prirodno-matematički fakultet, prof. dr Marija Ćosić, doc. dr Aleksa Lipovac sa Poljoprivrednog fakulteta u Beogradu i Marija Simić Savić, programska direktorka Udruženja Ekomar). U publikaciji pažnja je usmerena na Gružu kao izvor vode za Kragujevac, ali i na prostor u kome se svakodnevno prepliću poljoprivreda i potrebe lokalne zajednice.
Nezaštićene zone zaštite
Opština Knić je izrazito poljoprivredni kraj. Poljoprivreda sa oko 60 posto učestvuje u formiranju dohotka opštine. Oko 65,9 procenata opštine je pod poljoprivrednim površinama. Zbog neadekvatno sprovedene eksprorijacije zemljišta u vreme formiranja akumulacije, a i apsurdnih rešenja Ministarstva za poljoprivredu (izdavanje u zakup državnog zemljišta u prvoj zoni sanitarne zaštite za poljoprivredu) veliki broj poljoprivrednih parcela se nalazi u zonama sanitarne zaštite. Mnoge su na udaljenosti od svega nekolko metara od vodene površine.
Sa aspekta kvaliteta vode, poseban značaj ima spiranje čestica zemljišta sa obradivih površina i unošenje mineralnih đubriva, posebno nakon bujičnih kiša, korišćenje stajnjaka, pesticida, teških metala i različitih opasnih materija za održavanje mehanizacije (gorivo, ulja, antifriz i sl.). Posebno je značajan unos jedinjenja nitrata i fosfata iz mineralnih đubriva, zato što su osnova za razvoj eutrofizacije, koju u letnjim i jesenjim mesecima prati pojava cvetanja vode, odnosno potencijalno toksičnih cijanobakterija. Najintenzivnije cvetanje je bilo 2023. godine, neposredno nakon jakih bujičnih kiša u proleće i početkom leta, nakon perioda đubrenja okolnih obradivih površina. Prethodna 2022. godina bila je sa malom količinom padavina, kapacitet jezera je bio značajno smanjen, deo jezera isušen i obrastao vegetacijom, koja je kasnije potopljena. Raspadanje vegetacije takođe doprinosi povećanju nutrijenata u vodi i procesu eutrofizacije. Dugoročno, ovi procesi doprinose pogoršanju kvaliteta sirove vode i povećavaju troškove za njen tretman radi dobijanja ispravne vode za piće.
U cilju zaštite akumulacije neophodno je stvaranje uslova za primenu principa organske poljoprivrede, što podrazumeva smanjenje upotrebe hemikalija i veštačkih đubriva. Ovo se posebno odnosi na poljoprivredne površine u okolini akumulacije Gruža i slivnog područja, posebno gornjeg toka Gruže. Jedna od mera je i primena plodoreda (rotiranje useva da bi se poboljšao unos nitrata i fosfata).
Posebno je važno da se između obradivih površina i vode naprave tampon zone od vegetacije da bi se filtrirali nitrati i fosfati i smanjio njihov unos u vodu akumulacije.
Radi smanjenja zagađenja potrebno je dislociranje stočnih farmi izvan slivnog područja akumulacije i gornjeg toka reke Gruže ili primena strogih mera u cilju zaštite životne sredine. Neophodno je podizanje nivoa svesti poljoprivrednih proizvođača zbog neadekvatnog odlaganja otpada (komunalnog, životinjskog, a posebno ambalažnog i opasnog). Lokalna samouprava treba da omogući redovno sakupljanje i odlaganje ovog otpada.
Neophodno je da posebno poljoprivrednici znaju da pojava pene, zelene ili plavo-zelene boje koji često liči na prosutu farbu, ima snažan neprijatan miris na sumpor ili amonijak i prekriva veliki deo akumulacije, treba da bude znak upozorenja da takvu vodu ne treba koristiti za napajanje stoke i navodnjavanje. U zemljama širom sveta preporuka je da svako cvetanje algi treba shvatiti kao potencijalno toksično, prijaviti ga nadležnim institucijama i sačekati sa dobijanjem rezultata.
Navodnjavanje mimo zakona
Osim što je izvor različitih zagađujućih materija, poljoprivreda je i veliki potrošač vode. Tokom letnjih meseci, usled visokih temperatura vazduha i neravnomernog rasporeda padavina, potrebe gajenih biljaka za vodom mogu znatno premašiti količine koje se obezbeđuju prirodnim padavinama. U takvim uslovima navodnjavanje predstavlja važnu agrotehničku meru. Poslednjih godina voda iz pritoka i akumulacije intenzivno se koristi za polivanje i navodnjavanje. Koristi se i podzemna voda, bunari su često u neposrednoj blizini akumulacije. Uz svo razumevanje neophodnosti poljoprivrednih kultura za vodom, sadašnji način korišćenja vode nije u skladu sa zakonom. Dodatno, korišćenje vode za navodnjavanje ne može se posmatrati izolovano od ukupnog vodnog bilansa akumulacije i njene primarne funkcije u sistemu javnog vodosnabdevanja. U uslovima suše, smanjenog dotoka i povećane potrošnje, neophodno je utvrditi realne potrebe poljoprivrede za vodom, kako bi se one mogle uporediti sa raspoloživim resursima i uključiti u proces planiranja upravljanja akumulacijom.
Na osnovu analize na području opštine Knić, zasnovane na naučnoj metodologiji, utvrđeno je da se potrebe za navodnjavanjem najizrazitije javljaju tokom juna, jula i avgusta. Najveći neto deficit vode utvrđen je u julu. Padavine u pojedinim delovima vegetacionog perioda mogu ublažiti potrebe biljaka za vodom, ali nisu dovoljne u periodu kada je ona i najpotrebnija (fenofaze cvetanja i plodonošenja). Zbog toga je potrebno planirati primenu navodnjavanja, naročito u kritičnim mesecima.
Izbor sistema za navodnjavanje ima veliki uticaj na količinu vode koju je potrebno obezbediti na izvorištu. Preporuka je da se koristi sistem kap po kap, zato što je najpovoljniji sa aspekta racionalne upotrebe vode. Manje povoljan sistem je orošavanje, dok je sistem gravitacionog navodnjavanja najnepovoljniji zato što se koristi duplo veća količina vode nego kod sistema kap po kap.
Za navodnjavanje ne treba koristiti vodu u kojoj je prisutno cvetanje cijanobakterija. Posebno je ne treba koristiti za orošavanje kultura čiji se jestivi delovi direktno kvase, a kasnije koriste (npr. kupus). Biomasa cijanobakterija se može zadržati na biljkama i zemljištu i predstavljati rizik za ljude, životinje i poljoprivrednu proizvodnju. Takođe može zapušiti filtere i dovesti i do otežanog funkcionisanja sistema za navodnjavanje.
Poštovanje ovih smernica od strane poljoprivrednika i lokalne vlasti bi svakako umanjilo negativne uticaje na akumulaciju, ali ni odgovornost, a ni mogućnost rešavanja nije samo na njima. Potrebno je da bude konačno donešen Prostorni plan područja posebne namene slivnog područja jezera Gruža i Elaborat o zonama sanitarne zaštite sa preciznom razradom o dozvoljenim i nedozvoljenim zonama za poljoprivredne aktivnosti. Planom treba posebno razmotriti novu uslugu akumulacije – navodnjavanje u skladu sa naučnim saznanjima, klimatskim uslovima i potrebama.
Potrebno je i da se preduzmu hitne mere na izmeni uslova konkursa o zakupu poljoprivrednog zemljišta u državnoj svojini koje raspisuje Ministarstvo poljoprivrede, a sprovodi opština Knić, što podrazumeva revidiranje spiska katastarskih parcela i izuzimanje onih koje su u zoni sanitarne zaštite.
Pobrojane opasnosti, kao i smernice za smanjenje negativnih uticaja, biće dodatno otvorene kroz razgovore sa građanima i poljoprivrednim proizvođačima u Kniću, 26. juna. Cilj je da se skrene pažnja na osetljivost ovog problema, da se podstakne razumevanje uticaja poljoprivrede na akumulaciju Gruža i da se otvori prostor za dijalog sa stanovnicima opštine Knić, ali i sa donosiocima odluka.
Piše: dr Snežana Simić, redovni profesor Prirodno-matematičkog fakulteta u Kragujevcu i član udruženja „Ekomar“
