Kada je sredinom sedamdesetih godina prošlog veka pripreman Generalni urbanistički plan „Kragujevac 2000ˮ, u ekonomskom elaboratu za ovaj dokument procenjeno je da će na početku trećeg milenijuma grad imati trista hiljada stanovnika. Bilo je to vreme ekspanzije privrede, naravno glavni motor bili su Zavodi „Crvena zastavaˮ, pa je Kragujevac doživljavao demografski bum. Bio je pravi magnet za nove žitelje, mahom doseljenike iz Sandžaka i sa Kosova.
Ali, točak razvoja je stao počev od devedesetih godina zbog raspada zemlje, ratova, međunarodnih sankcija, pa su i projekcije demografa pale u vodu. Štaviše, broj stanovika u Kragujevcu danas je na nivou 1991. godine, čak i nešto manji.
Ovaj podatak po sebi nije ni drastičan ni zabrinjavajući, jer gradovi koji brzo narastaju najčešće se suočavaju sa nizom problema (taj narod treba skućiti, naʼraniti i stvoriti mu sve druge uslove za normalan život), posebno ako nema dobre ekonomske podloge. Međutim, demografska stagnacija Kragujevca pokazuje druge ozbiljne mane, naročito nakon analize starosne strukture stanovništva, stope prirodnog priraštaja, migracionih kretanja itd.
Širenje grada za manje žitelja
Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, Odeljenja u Kragujevcu, procena je da je u Kragujevcu na kraju 2025. – ukupno na gradskom i seoskim područjima – bilo 169.495 žitelja. To je za približno 1.700 manje nego prema popisu stanovništva 2022. godine, a pošto više od 85 odsto živi u urbanom delu, logično je da taj minus uglavnom čine ljudi iz gradske sredine.
Ako prošlogodišnji broj uporedimo sa podacima iz popisa stanovništva s kraja prošlog veka, dolazimo do cifara koje deluju prilično nestvarno: na celoj teritoriji grada Kragujevca prošle godine živelo je deset i po hiljada ljudi manje nego 1991. godine (169.495 prema 180.084), a tek oko pet hiljada više nego 1981. godine. Najveći pad bio je u ruralnom području zbog takozvanog „pražnjenja selaˮ, ali je i urbani deo osiromašen žiteljima.
Za proteklih 45 godina, odnosno vreme za koje su dati prethodni uporedni podaci, Kragujevac se urbanistički dosta promenio, nastalo je više novih naselja, a u starom delu grada umesto manjih porodičnih kuća nikli su veliki stambeni objekti. Taj proces naziva se urbanom obnovom, on je i dalje veoma intenzivan, ali stalnih žitelja je sve manje.
Govorimo o stalnim žiteljima, jer statistika računa samo one sa stalnim prebivalištem, ali u gradu je sve više i „nestalnihˮ, onih koji u Kragujevcu žive „na određeno vremeˮ. Među njima su studenti ovdašnjeg Univerziteta koji dolaze iz drugih mesta, a zvanično se i dalje vode kao stanovnici matičnih gradova. Nema preciznih podataka koliko je takvih, nezvanično se pominje broj od desetak hiljada. Od pre dve-tri godine narasta i broj stranih studenata, naročito iz azijskih i afričkih zemalja, ali njih je možda oko tri stotine.
Takođe, Kragujevac je odnedavno i grad „gastarbajteraˮ. Došli su uglavnom sa azijskog kontinenta, dobili zaposlenja u „Fijatuˮ, na gradilištima, u javnom prevozu, „Čistoćiˮ i drugim firmama, ali zvanična statistika ni njih ne „prepoznajeˮ. To su neke poludivlje migracije, ne znamo da li su ti stranci i kako ovde prijavljeni, dokle će ostati, da li će doći novi…
Dakle, u Kragujevcu stvarno boravi više ljudi nego što je zvanično registrovano, oni su ovde „u prolazuˮ za koji se ne zna koliko traje, pa možemo da se bavimo samo onima koji od ranije imaju ili su u međuvremenu stekli status Kragujevčana. To je domicilno stanovništvo.
Ostarelo stanovništvo
Zašto Kragujevac u demografskom smislu ne da stagnira, već nazaduje, i to puna pola veka?
Krenimo od osnovnog parametra – prirodnog priraštaja stanovništva – a to je odnos između rođenih i umrlih lica. E, po zvaničnim statistikama, u tom sabiranju i oduzimanju u Kragujevcu je, bez preterivanja, baš katastrofa. Od 1991. zaključno sa 2025. godinom samo je 2004. priraštaj bio blago pozitivan, odnosno 34 godine zaredom bio je u minusu To znači da se sve to vreme ovde više umiralo nego što se rađalo.
Za ovakve podatke može da se nađe opravdanje tokom epidemije korone tokom 2020. i 2021, za sve druge godine uzroci su na drugoj strani.
Nažalost, prošla 2025. godina bila je rekordno loša. Na svet je došlo 1.580 beba, što je najmanje od 1991, istovremeno je bilo 2.424 smrtna slučaja, a to je najviše od iste te 1991, izuzimajući dve godine kada je harala pandemija.
Rečeno ekonomskim jezikom, Kragujevac je daleko i od proste reprodukcije stanovništva, a jedan od uzroka tome, pored ekonomskog i socijalnog stanja građana, svakako je i životno doba u kome parovi odlučuju da dobijaju decu. Statistika kaže da je prosečna starost majke pri rođenju prvog deteta sa oko 25. godine 2000. godine porasla na trideset u 2025.
Od 1.580 rođenih beba u prošloj godini čak 50 posto bilo je prvo rođeno dete u porodici (769), 540 majki rodile su drugo dete, 193 treće, 59 četvrto, a tek sedam beba bilo je peto dete u porodici.
Šta reći, nego da populaciona politika u Srbiji, ako uopšte postoji kao osmišljeni paket podsticajnih mera, na našem tlu ne daje rezultate.
Glavna loša posledica demografskih kretanja u Kragujevcu je nepovoljna starosna struktura. Prosečna starost bezmalo je 44 godine, što je visoka cifra, mada su žitelji svih drugih šumadijskih opština (Aranđelovac, Batočina, Knić, Lapovo, Rača, Topola) prosečno stariji, na primer u Kniću je to preko 48 godina.
O lošoj starosnoj strukturi Kragujevčana najbolje se dolazi poređenjem mladih i vremešnih građana: prošle godine bilo je skoro podjednako onih koji imaju do dvadeset i onih sa preko šezdeset godina. I jednih i drugih je po oko četrdeset hiljada, to je već stvorilo nepovoljnu sliku o radno sposobnom stanovištvu, a iz pregleda broja žitelja prema godinama starosti evidentno je da će ta slika biti još gora.
I prognoze su loše
Kragujevac je odavno postao zanimljiv grad za imigrante. Još u drugoj polovini 19. veka, kada je počela industrijalizacija grada, stigao je veliki broj doseljenika, a u novije vreme pravi demografski bum bio je posle Drugog svetskog rata, naročito šezdesetih i sedamdesetih godina, u vreme brzog razvoja automobilske industrije.
Potom je nastalo zatišje, da bi kolone doseljenika ponovo nagrnule u Kragujevac devedesetih godina i oko dvehiljadite. Bile su to izbeglice iz Hrvatske i Bosne i raseljeni sa Kosova. Prema zvaničnoj statistici, tada se ovde nastanilo skoro 24 hiljade ljudi i da nije bilo tih nesrećnih migracija, Kragujevac bi po broju stanovnika danas bio na nivou sedamdesetih godina prošlog veka.
Uporedno sa prilivom novih žitelja, iz grada je bilo i značajnog odliva, što prema Beogradu, što u inostranstvo. Nažalost, najviše su se odseljavali mladi i obrazovani ljudi, ali o njihovom broju nema zvaničnih statistika, navodno zbog toga što jedan broj „emigranataˮ ne odjavljuje mesto prebivališta u Kragujevcu.
Zanimljivi su podaci o doseljenima u Kragujevac tokom poslednjih godina. Grad je zbog negativnog prirodnog priraštaja od 2022. do kraja prošle godine u minusu za skoro tri hiljade žitelja, ne zna se koliko je ljudi napustilo ovu sredinu, ali se zna da je za to vreme Kragujevac dobio 9.300 novih stanovnika – zvanično uvedenih u evidenciju.
Međutim, nije poznato odakle su te pridošlice, koliko se njih stvarno doselilo ovde, a koliko je onih koji su dobili fiktivno prebivalište – da bi omasovili glasačku vojsku Srpske napredne stranke pred najavljene izbore. Simptomatično je da su u prethodnim mesecima bili poprilični redovi pred vratima gradske Policijske uprave gde se prijavljuju stalna prebivališta! Nedokučivo je da li se tu nešto mulja, jer to je, razumljivo – „državna tajnaˮ.
Kako bilo, Republički zavod za statistiku objavio je projekciju broja stanovnika do 2052. godine, po kojoj se procenjuje da će Kragujevac tada sa sve selima imati 142.675 žitelja, što je oko 27 hiljada manje nego danas. Nije važno kako su to u broj izračunali, ali smo iz zvanične državne ustanove dobili uveravanje da – polako (ali sigurno) odumiremo.
KRETANJE BROJA STANOVNIKA KROZ ISTORIJU
Posle buma – stagnacija
Prvi zvanični popis stanovništva u Srbiji rađen je 1834. godine i Kragujevac je tada imao 2.235 žitelja. Osetniji rast bio je u drugoj polovini 19. veka, posle početka rada Topolivnice (1853) i začetka industrije, pa je u varoši 1859. živelo 3.964, a već 1866. bilo je 6.386 stanovnika.
Na demografsku sliku Kragujevca početkom 20. veka veoma su uticali balkanski i Prvi svetski rat zbog velikih ljudskih gubitaka, pa je grad 1921. imao oko 15.000 stanovnika, ali je u narednih deset godina narastao na 27.000. To je pokazao popis 1931. godine, koji je bio poslednji pre Drugog svetkog rata. Sledeći je padao 1941, ali tada je zemlja već bila pod okupacijom.
Prvi posleratni popis obavljen je 1948. godine i tada je na teritoriji opštine Kragujevac registrovano 85.468 stanovnika, od kojih je 46 posto živelo na području grada, a 54 posto u selima. Taj odnos kasnije će se drastično menjati, tako da je po popisu od 2022. gradski živalj činio 85,5, a seoski 14,5 procenata. Tome je presudno doprinela industrijalizacija i ukupan ubrzani ekonomski razvoj Kragujevca, naročito od 1953. do devedesetih godina prošlog veka, odnosno do raspada Jugoslavije, ratova i međunarodnih sankcija.
Ovaj period karakteriše demografski bum, ne samo kroz migracije selo-grad u okviru opštine, već naročito masovno doseljavanje ljudi u Kragujevac iz raškog i novopazarskog kraja i sa Kosova. Tokom više od tri decenije grad je bio „magnetˮ za brojne „dođošeˮ, posebno od 1962. godine, kada je otvorena nova „Zastavinaˮ fabrika i kada je počeo nagli rast automobilske industrije, mada su i druge grane (metaloprerađivačka, tekstilna, prehrambena) privlačile novu radnu snagu.
Zbog velikog mehaničkog priliva stanovništva samo gradsko područje Kragujevca naraslo je od šezdesetak hiljada 1961. na skoro 150 hiljada 1991. godine. Kad se saberu podaci po popisima stanovništva, u grad se od 1948. do 1980. godine doselilo preko četrdeset hiljada ljudi, a potom do 1990. još desetak hiljada (tabela 4).
Takav priliv imao je niz negativnih posledica na grad. Doseljavali su se uglavnom ljudi „tankogˮ obrazovanja i nekvalifikovani radnici koji su brzo priučavani za jednostavne poslove na „Zastavinimˮ montažnim trakama.Tako su nastajali takozvani „kursistiˮ, pa je „Zastavaˮ osamdesetih godina prošlog veka samo u pogonima u Kragujevcu imala više od 35 hiljada radnika.
S druge strane, masovnim doseljavanjem nastala su velika neurbanizovana naselja koja su napravila dvostruki problem: oko starog gradskog jezgra stvoren je prsten divlje gradnje koji je bukvalno opasao i „zatvorioˮ grad za novo, plansko urbanističko širenje, a istovremeno je tim novim žiteljima trebalo obezbediti elementarne uslove za život – uraditi ulice, dovesti struju, vodu, kanalizaciju, napraviti škole, obdaništa, ambulante… Proces urbanog uređenja tih naselja ni do danas nije završen.
U periodu od 1961. do 1991. dešavao se i snažan proces urbanizacije, odnosno doseljavanja seoskog stanovništva sa područja opštine u gradsku sredinu. Međutim, zbirni podaci o padu seoskog življa jesu statistički tačni, ali nisu realni. Naime, u dva maha (1971. i 1991.) gradska zona je proširivana tako što su joj pripajana neka od tada seoska područja po obodu urbanog dela. Status gradskih naselja dobili su Belošelac, Stanovo, Male Pčelice, Korićani, Ilićevo, Ždraljica, Petrovac i delovi Grošnice, Erdeča, Maršića, Poskurica…
Demografska prekretnica za Kragujevac bile su krizne i kritične devedesete godine prošlog veka. Kada je „puklaˮ takozvana velika industrija, prevashodno „Zastavaˮ, ali i „Filip Kljajićˮ, „21. oktobarˮ, „22. decembarˮ, „Crvena zvezdaˮ i druge, stala su migraciona kretanja prema gradu sa područja Sandžaka, Kosova i drugih južnih delova Srbije. Međutim, istovremeno su počela doseljavanja izbeglih lica iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine, a potom i sa Kosova.
Nažalost, u popisima stanovništva nema podataka o broju odseljenih, zbog čega demografska slika grada nije potpuna. Činjenica je da su i Kragujevac napustili uglavnom brojni mlađi i obrazovani ljudi, ali i medicinske sestre, majstori raznih profila, vozači, koji su u evropskim zemljama tražen kadar, ali činjenica je i da mnogi nisu odjavili mesto stalnog prebivališta u Kragujevcu, pa su za statistiku oni i dalje ovdašnji stanovnici.
Piše: Miroslav Jovanović
