U istoriji velikih državnih ustanova pamte se njihovi osnivači i upravnici, ali često ostaju u senci ljudi koji su svojim dugogodišnjim radom obezbeđivali njihovo svakodnevno funkcionisanje. Jedan od takvih ljudi bio je Milenko Rančić, koji je gotovo četvrt veka svog života posvetio Državnoj arhivi Kraljevine Srbije, ustanovi čiji je zadatak bio da sačuva dokumenta i pisano svedočanstvo o razvoju srpske države. NJegova životna i profesionalna putanja vodila je od Šumadije i školskih klupa do najvažnije državne ustanove za čuvanje istorijske građe.
Od Ovsišta do Velike škole
Milenko Rančić rođen je 1853. godine u Ovsištu, u Kragujevačkom okrugu. Prva znanja sticao je u čumićkoj školi, u sredini u kojoj su obrazovanje i učiteljski poziv imali posebno mesto u životu seoske zajednice. Bio je prva generacija učenika koja su u Čumiću započela svoje obrazovanje u novoj školskoj zgradi, trećoj koje ovo selo iznedrilo.
Posle završene Kragujevačke gimnazije nastavio je školovanje u Beogradu, gde je 1875. godine diplomirao na Istorijsko-filološkoj grupi Velike škole. Izabrao je oblasti koje će odrediti njegov dalji život – istoriju i jezik, znanja neophodna za razumevanje prošlosti i proučavanje pisanih izvora. Profesionalni put započeo je u prosveti. Radio je kao profesor istorije i srpskog jezika, a potom i kao bibliotekar Narodne biblioteke i službenik Državne štamparije.
U prosveti najveće deo svog rada proveo je u Gimnaziji u Kragujevcu. Među kragujevačkim srednjoškolcima je bio jedan od omiljenih profesora. Najčešće je predavao srpski i staroslovenski jezik, kao i istoriju Srba. Kod svojih učenika je znao da probudi interesovanje za svoj predmet. Milenkov đak i čuveni srpski pesnik Vojislav Ilić Mlađi u pesmi „Naša škola“, posvećenoj Kragujevačkoj gimnaziji, svom profesoru posvećuje sledeće stihove:
…Milenko Rančić eno izvlači
Svoj žilav, snažan, kosmati vrat,
I preplašenom đačiću viče:
Kaži mi subjekat i predikat!
Hej, grešni brajko! Sram nek te bude!
— Uzrečica mu bejaše ta —
Takvi u selu domazluk vode,
„A ti — ni beknut’! Evo ti 2!
Taj rad u prosvetnim i kulturnim ustanovama pružio mu je iskustvo koje će kasnije biti dragoceno u organizovanju i vođenju arhivske službe.
U drugoj polovini 19. veka Srbija je nastojala da izgradi moderne državne ustanove. Sa razvojem državne uprave rastao je i broj dokumenata koji su svedočili o političkom, pravnom, privrednom i kulturnom životu zemlje. Postajalo je sve važnije da se ta dokumenta sistematski prikupljaju, sređuju i čuvaju. Ideja o osnivanju državnog arhiva javila se još 1846. godine, u krugovima Društva srpske slovesnosti. NJeno ostvarenje došlo je donošenjem Zakona o Državnoj arhivi Kraljevine Srbije 1898. godine. Ustanova je počela sa radom 1900. godine, a njen prvi upravnik bio je dr Mihailo Gavrilović.
Među prvim stručnim saradnicima nalazio se i Milenko Rančić, postavljen na mesto sekretara Državne arhive. Uz upravnika Gavrilovića, u početnom stručnom osoblju bili su i pisari Jovan Ivković i Radoje Domanović, poznati srpski književnik i satiričar.Tako se Rančić našao među ljudima koji su od samog početka učestvovali u uspostavljanju jedne od najznačajnijih ustanova srpske istorijske nauke.
Rad u Državnoj arhivi nije podrazumevao samo čuvanje starih spisa. Trebalo je preuzimati dokumenta od državnih organa, popisivati ih, razvrstavati i organizovati tako da budu dostupna za buduća istraživanja. Arhiv je postepeno preuzimao građu nekadašnjih državnih ustanova, ali i dokumenta koja su se nalazila u privatnom posedu.
Kao sekretar, Milenko Rančić bio je deo stručnog jezgra koje je trebalo da te poslove pretvori u uređen i trajan sistem. NJegov rad odvijao se u vreme kada su se postavljali temelji srpske arhivistike, a dokumenta iz različitih perioda državne prošlosti dobijala svoje mesto u organizovanoj arhivskoj celini.Značaj takvog posla često nije bio vidljiv široj javnosti. Dok su istoričari kasnije proučavali dokumenta i na osnovu njih rekonstruisali događaje, iza mogućnosti da do tih izvora dođu stajao je dugotrajan rad arhivskih službenika.
Rančić je na tom poslu proveo više od dve decenije. NJegovo ime tako je ostalo vezano za početni period rada Državne arhive, kada je trebalo uspostaviti red u građi i stvoriti uslove za njeno trajno čuvanje.
Ujak i sestrić čuvari prošlosti
Poseban značaj arhivski rad dobio je tokom Prvog svetskog rata. Ratne okolnosti ugrozile su rad državnih ustanova, a evakuacija državne uprave postavila je i pitanje sudbine dokumenata koji su svedočili o ranijem razvoju Srbije. U takvim prilikama arhivska građa nije predstavljala samo administrativni materijal. Ona je bila svedočanstvo o pravima, odlukama, ustanovama i događajima koji su oblikovali državu.
Prema podacima iz biografskog zapisa o Rančiću, bio je angažovan na popisivanju akata i knjiga namenjenih evakuaciji iz Beograda u Niš. Taj posao bio je važan deo nastojanja da se dragocena dokumenta sačuvaju u vremenu kada su rat i povlačenja ugrožavali i ljude i ustanove. Za arhivskog službenika, popisivanje i priprema građe za premeštanje nisu bili puka tehnika. Od tačnosti tih postupaka zavisilo je da li će se dokumenta posle rata moći ponovo pronaći, prepoznati i koristiti.
Biografija Milenka Rančića dobija posebnu dimenziju kada se posmatra u svetlu porodične veze sa Milenkom Vukićevićem iz Svetlića, znamenitim srpskim istoričarem i jednim od najznačajnijih proučavalaca Prvog srpskog ustanka, autorom kapitalne monografije „Karađorđe”. Rančić i Vukićević nisu bili samo ujak i sestrić, već i bliski srodnici koje je povezivalo interesovanje za srpsku prošlost. NJihova porodična priča predstavlja zanimljiv primer kako su se obrazovanje, istorijska svest i posvećenost nacionalnoj kulturi prenosili unutar iste porodice.
Posebno je značajno što su obojica svoje prve obrazovne korake napravila u Protinoj školi u Čumiću, a potom nastavila školovanje u Kragujevačkoj gimnaziji. Iz istog zavičajnog i obrazovnog kruga potekla su dva čoveka koja su srpskoj istoriji služila na različite, ali međusobno dopunjujuće načine. Milenko Vukićević posvetio se istraživanju i tumačenju istorijskih događaja, ličnosti i procesa, nastojeći da na osnovu izvora rekonstruiše prošlost srpskog naroda.
Milenko Rančić svoj je doprinos dao u Državnoj arhivi Kraljevine Srbije, gde je učestvovao u organizovanju, sređivanju i čuvanju dokumenata bez kojih bi istorijska istraživanja bila znatno teža.Tako su u istoj porodici stasala dva čoveka čiji su se profesionalni putevi susreli u zajedničkom cilju – očuvanju srpske istorijske baštine. Jedan je prošlost istraživao i o njoj pisao, a drugi je čuvao pisane izvore koji omogućavaju da se ta prošlost proučava i razume.
Posle dugogodišnjeg rada na mestu sekretara, Rančić je 1923. godine postao zastupnik upravnika, a potom je postavljen za direktora Državne arhive. Zvanična istorija Državnog arhiva Srbije navodi ga među upravnicima za period 1923 – 1924. godine. Ubrzo zatim odlazi u penziju i te iste 1924. godine umire u Beogradu.
Piše: Aleksa Ignjatović, profesor istorije
