Todorčevo je jedno od značajnijih višeslojnih arheoloških nalazišta Šumadije. Na lokalitetu su registrovani tragovi starijeg neolita — starčevačke kulture, starijeg gvozdenog doba i rimskog perioda trećeg i četvrtog veka, kao i ostaci kuća, keramike, kamenih i kremenih alatki i drugi arheološki materijal. Dosadašnja istraživanja obuhvatila su samo deo lokaliteta, pa se mora računati sa neistraženim slojevima koji se i dalje nalaze ispod zemlje.
Kragujevac ima snažnu arheološku tradiciju. Milenko Bogdanović ostavio je značajan trag u istraživanju neolita Šumadije, posebno Grivca; Branka Zorbić godinama je približavala praistorijsko nasleđe široj javnosti, dok je dr Marija Kaličanin Krstić u stručnom radu primenjivala savremene metode geofizike i magnetometrije. Poseban podsticaj savremenom istraživanju Todorčeva dat je 2016. godine, kada je Zavod za zaštitu spomenika kulture Kragujevac, u vreme direktora arheologa Marka Grkovića, obnovio saradnju sa Univerzitetom u Pitsburgu i sproveo geofizička snimanja radi preciznijeg utvrđivanja obuhvata lokaliteta.
Grad sa ovakvom stručnom tradicijom ne bi smeo da dozvoli da Todorčevo ostane neistraženo, neprezentovano i potisnuto između industrijskih hala.
Rasparčavanje sajma i lanac pogrešnih urbanističkih odluka: Sudbina Todorčeva ne može se odvojiti od onoga što se tokom poslednje decenije dogodilo sa Šumadija sajmom. Prostor koji je trebalo da predstavlja jedinstvenu razvojnu celinu cepan je, parcelisan i prenamenjivan, čime je postepeno gubio razvojnu rezervu.
Najočigledniji primer je izdvajanje dela sajamske parcele za Vatrogasnu stanicu, iako je za tu funkciju ranije bila planirana druga gradska parcela kod Carine. Time nije samo promenjena namena jednog dela zemljišta, već je presečena prostorna celina Sajma i umanjena mogućnost njegovog širenja kao regionalnog kompleksa.
Istovremeno je ukinuta ranije planirana namena glavne autobuske stanice u širem prostoru Sajma i Todorčeva, čime je izgubljena funkcija koja je mogla neposredno da poveže Sajam, Arheo-park, vizitorski centar i turističke sadržaje. Nestručnim rasporedom industrijskih i poslovnih sadržaja oko Todorčeva stvorena je struktura namena koja je urbanistički konfliktna sa potencijalom lokaliteta.
Nije reč o jednoj izolovanoj odluci, već o lancu pogrešnih urbanističkih odluka čije su se posledice nadovezivale: rasparčavanje Sajma, gubitak glavne autobuske stanice kao integrativne funkcije i uvođenje nekompatibilnih namena oko arheološkog prostora. To je planerska greška sa dugoročnim posledicama i direktnim gubitkom prostornog integriteta i razvojnog potencijala cele zone.
Evropski primeri — arheo-park kao obrazovni i turistički resurs: Evropska praksa pokazuje da arheološki lokalitet u gradu nije prepreka razvoju, već može postati značajan deo obrazovne i turističke ponude.
Steinzeitdorf Randau u Magdeburgu predstavlja neolit kroz rekonstruisane kuće, utvrđenja, alate i prikaze svakodnevnog života, a grad ga istovremeno tretira kao muzej na otvorenom i mesto poseta školskih grupa i turista.
Arheopark Emona u Ljubljani povezuje više rimskih lokaliteta u jedinstvenu gradsku pešačku rutu. Posetilac kroz savremeni grad ulazi u slojeve rimske Emone, dok škole koriste vođene programe, radne listove i terensku nastavu. Na taj način arheologija nije izdvojena iz grada, već postaje deo njegovog identiteta i turističkog kretanja.
Sličan model postoji u Parc Neolític de la Draga u Banjolesu, gde se arheološki park povezuje sa muzejem, školskim programima i interpretacijom praistorijskog života. Ovakvi parkovi povećavaju kulturnu raznovrsnost grada, stvaraju sadržaje za školske ekskurzije i porodične posete i daju turisti dodatni razlog da se duže zadrži u mestu.
Todorčevo ne treba da kopira strane primere, već da primeni isti princip: originalni nalazi, rekonstrukcije, edukacija i turizam moraju biti povezani u jedinstvenu šumadijsku interpretaciju praistorije i antike.
Todorčevo mora postati celovit arheo-park, a ne zona pored hala: Ozbiljan arheo-park nije ograđena parcela sa nekoliko tabli između fabričkih hala. On mora biti kulturni pejzaž — prostor istraživanja, rekonstrukcije, edukacije, rekreacije i turizma.
U središtu kompleksa mogao bi da se nalazi vizitorski centar sa arheološkom postavkom i naučnim i edukativnim sadržajima, a oko njega tematske zone sa rekonstrukcijama, prezentacijom nalaza in situ, eksperimentalnom arheologijom, zelenilom i pešačkim komunikacijama. Arhitektura pri tome mora da proistekne iz arheologije, a ne da joj bude nametnuta.
Redosled mora biti jasan: istraživanje → valorizacija → zaštita → konzervacija → program → masterplan → arhitektonsko-urbanistički konkurs → realizacija.
Ključna mera — proširenje sa oko četiri na oko osam hektara: Za Todorčevo više nije dovoljno samo sačuvati sadašnji obuhvat. Postojeća planska zona od približno četiri hektara suviše je ograničena za formiranje ozbiljnog arheo-parka gradskog i regionalnog značaja. Još veći problem predstavlja ambijent: sa donje strane lokaliteta nalaze se velike industrijske i poslovne hale, pa prostor danas ostavlja utisak arheološke zone pored hala, a ne samostalnog i reprezentativnog kulturnog pejzaža.
Zato jedna od glavnih mera budućeg plana detaljne regulacije Todorčevo mora biti proširenje arheo-parka sa oko četiri na približno osam hektara, prema Ulici Save Kovačevića i u pravcu Šumadija sajma. U zoni koja je danas namenjena poslovanju potrebno je preispitati namenu zemljišta i, nakon arheoloških i planskih analiza, uključiti deo tog prostora u budući park.
Smisao proširenja nije samo veća površina. NJime se dobija kvalitetniji zeleni ambijent, bolja pristupačnost i prostor za vizitorski centar, rekonstrukcije, edukativne zone, eksperimentalnu arheologiju i pešačke sadržaje, dok se težište parka pomera od postojećih hala ka Ulici Save Kovačevića i Sajmu.
Paralelno je potrebno utvrditi ranije granice zaštite, preneti ih na savremeni katastar, sistematizovati rezultate prethodnih istraživanja i izvršiti geofizičku prospekciju šireg prostora. Na osnovu tih rezultata treba definisati konačan obuhvat, izraditi plan detaljne regualcije i tek potom raspisati konkurs.
Jedna generacija ne sme potrošiti ono što je stvarano hiljadama godina: Todorčevo nije vlasništvo jedne gradske uprave, jedne generacije urbanista ili jednog investitora. Ono je dokument dugog trajanja ovog prostora. Pri tome treba razumeti i potrebu samih Kragujevčana da se ova tema mnogo snažnije promoviše. Među njima postoje brojni entuzijasti, poznavaoci lokalne istorije i istraživači-amateri koji svojim prisustvom na predavanjima, interesovanjem za arheološko nasleđe, javnim inicijativama i podsticanjem novih istraživanja značajno doprinose da Todorčevo, Grivac, Divostin i drugi lokaliteti ne budu zaboravljeni. Ta građanska energija ne može zameniti stručne arheološke institucije, ali može biti važan saveznik nauke i snažan pokretač javne svesti o vrednosti nasleđa Kragujevca.
To je suštinska razlika između urbanizma i prostog raspolaganja zemljištem.
Najveća urbanistička greška nije objekat koji jednog dana možemo srušiti ili rekonstruisati. Najveća urbanistička greška je izgubljena mogućnost razvoja prostora koju više nikada ne možemo vratiti. Todorčevo je čekalo hiljadama godina da ispriča svoju priču. Bilo bi porazno da upravo naša generacija bude ona koja će tu priču prekinuti.
URBANISTIČKE GIMNASTIKE
Preskočena državna obaveza
Odlukom Vlade Republike Srbije „O utvrđivanju lokaliteta Todorčevo – Strna žita za arheološko nalazišteˮ, od 17. oktobra 1997. godine, objavljenom u „Službenom glasniku Republike Srbijeˮ, broj 51 od 13. novembra 1997. godine, propisano je da je izgradnja infrastrukture, industrijskih objekata i postrojenja dozvoljena samo uz prethodno obezbeđenje zaštitnih arheoloških iskopavanja i adekvatne prezentacije nalaza, što predstavlja obavezu, a ne mogućnost.
S obzirom na to da su fabrike „Vaker Nojsonˮ i „Jangfengˮ izgrađene u okviru zone arheološkog nalazišta, nepoznato je da li su pre njihove izgradnje sprovedena propisana zaštitna arheološka istraživanja, ko ih je finansirao i izveo, kao i gde su rezultati istraživanja i otkriveni nalazi prezentovani, iako odluka izričito zahteva i prethodna iskopavanja i adekvatnu prezentaciju nalaza.
Piše: dr Aleksandar Rudnik Milanović, arhitekta urbanista, bivši direktor Zavoda za zaštitu
spomenika kulture i autor urbanističkog projekta „Kragujevački sajamˮ
