IZLOŽBA O KRAGUJEVAČKOJ PORODICI STEFANOVIĆ: Uspon i pad jedne industrije

Kroz njihovu priču, preko požutelih fotografija i kataloga pred očima posetioca odvija se ne samo uspon i pad jedne porodice, već čitav razvoj prehrabene industrije kao privrede zemlje od poslednjih decenija 19. veka do polovine prošlog. Jer industrijlaci Stefanovići iz Kragujevca nisu bili samo pioniri u industriji hrane, već i mnogo čemu drugom.

Krajem godine, 23. decembra u Istorijskom arhivu Šumadije otvorena je dokumentarna izložba „Porodica Stefanović – uspon i pad jedne industrije (1907-1945)”, autora Slavka Stepanovića, višeg arhiviste i istoričara u Istorijskom arhivu Kragujevca.

Postavka predstavlja svojevrsno svedočanstvo istorijata procesa industrijalizacije u Kraljevini Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji i značaja Kragujevca kao pogodnog za razvoj novih industrijskih kapaciteta.

– Kao predstavnika ovog procesa ističemo njenog rodonačelnika Svetozara Stefanovića, osnivanje i razvoj prve srpske povlašćene fabrike za konzerviranje voća, povrća i mesa-fabrike pekmeza i fabrike buradi, kao i ulogu Ministarstva vojske u pomaganju procesa industrijalizacije i prepoznavanju značaja domaće proizvodnje, kako u mirnodopskim, tako i u ratnim uslovima, kaže autor Stepanović.

Po rečima recenzentkinje Marijane Mraović, izložba je jedinstveni i sveobuhvatni prikaz industrijalizacije na primeru porodice Stefanović poslednjih decenija devetnaestog veka sve do završetka Drugog svetskog rata i posledica koje je imao dolazak komunističkih vlasti na sudbinu porodice Stefanović.

– U što boljem i tačnijem prikazu razvojnog puta fabrike Stefanović veliku zahvalnost na ustpljenim materijalima dugujemo Arhivu Jugoslavije, Državnom arhivu Srbije, Narodnom muzeju Šumadije Kragujevac, Istorijskom arhivu u Somboru, Požarevcu i mnogim drugim ustanovama kulture, navodi istoričar Stepanović.

U rekonstrukciji porodičnih istorija ništa se ne može uporediti sa doprinosom koji dolazi od potomaka, ukoliko za to postoji mogućnost.

-Tokom prikupljanja materijala za relaizaciju ove izložbe imali smo upravo takvu podršku, te se neizmerno zahvaljujemo Milutinu Stefanoviću, olimpijcu i članu reprezentacije Srbije u streljaštvu iz Kragujevca, na ustupljenim porodičnim fotografijama koje ovoj izložbi daju specifičnu i autentičnost.

Od Licikasa do Svetozara

Postavka obuhvata naslovni i 15 tematskih panoa sa odabranim dokumentima i fotografijama. Na uvodnim panoima pod naslovom „Početak jedne ere – Srbija na pragu indistrijalizacije” prikazan je vremenski okvir u kojem se za Kneževinu/Kraljevinu Srbiju odvijaju počeci industrijskog razvoja sa akcentom na grad Kragujevac, kao značajan privredni centar krajem 19. veka, sa dugom tradicijom rada Vojnotehničkog zavoda i sa odličnim potencijalom za razvoj novih industrijskih kapaciteta.

Pano pod naslovom: „Decenija iskušenja – Carinski rat” posvećen je uticaju ovog rata na ubrzanje napretka domaće industrije, sa akcentom na uticaj onovremenog tržišta za konzerviranim proizvodima, kao i osnivanju prve fabrike konzervi u Kraljevini Srbiji, prve srpske povlašćene fabrike za konzerviranje voća, povrća i mesa – Fabrike pekmeza i buradi Licikas-Stefanović.

U daljem toku autor nas uvodi u istorijat znamenite industrijske porodice Stefanović, počevši od njenog rodonačelnika Svetozara Stefanovića. Simbolika je u potpunosti izražena u naslovu panoa „Od kalfe do industrijalca – Svetozar Stefanović”. Porodična istorija, poreklo i njegov životni put svakako je tema vredna prikaza, posebno načina na koji je u datom istorijskom momentu mladi Svetozar imao jasnu viziju i razumevanje potreba tržišta i važnosti tehničko-tehnološkog razvoja privrede, uz planiranje budućnosti firme ulaganjem u obrazovanje svojih sinova.

Decenija iskušenja koja je potom usledila prikazana je na panou pod naslovom: „Prva srpska povlašćena fabrika za konzerviranje voća, povrća i mesa – Fabrika buradi” i odnosi se na period u kojem Stefanović postaje jedini vlasnik industrijskih pogona u kragujevačkom naselju Stanovu 1909. godine i u kojem je potom preduzeo niz mera i ulaganja u cilju unapređenja proizvodnje modernizacijom postojećih kapaciteta i dobro osmišljenim proširenjem asortimana proizvoda.

U nastavku izložbe prikazan je rad fabrike tokom balkanskih ratova i u Prvom svetskom ratu, sa akcentom na ispunjenje vojnih potreba do oktobra 1915. godine, kada je fabrika zatvorena i kada su pripadnici okupacionih snaga koristili njene kapacitete.

Početak „Obnove proizvodnje” prikazan je u daljoj izložbenoj postavci, prateći velike napore porodice Stefanović da nakon ratnih razaranja i devastacije fabričkih pogona obnovi kapacitete uz pomoć države. Osnivač porodice posvetio se u tom periodu i ulaganju u znanje i stručnost svog podmlatka kako bi ubrzao oporavak proizvodnje. U daljem prezentovanju autor prikazuje sudbinu porodične industrijske proizvodnje nakon što je glava porodice, Svetozar, preminuo 1922. godine, tokom lečenja u jednoj italijanskoj banji.

Okupacija, pa nacionalizacija

Postavka prikazuje period pod rukovođenjem najstarijeg Svetozarevog sina – Stevana Stefanovića. Važnu prekretnicu označila je podela imovine i poslovnih nadležnosti među braćom 1928. godine.

Autor u daljem toku izložbe analizira diverzifikaciju proizvodnje i geografsko širenje kao odgovor na ekonomske rizike i nestabilnosti tržišta, upravo na primeru porodične strategije Stefanovića.

Deo postavke i kataloga posvećen je načinu na koji su braća Stevan i Milutin Stefanović stekli veliki ugled na polju privrede i u širim društvenim krugovima: Milutin kao rezervni konjički potpukovnik i član brojnih društava i udruženja, a Stevan kao član Upravnog odbora Narodne banke Kraljevine Jugoslavije.

Takođe, autor se bavi i inicijativom braće za osnivanje Saveza jugoslovenskih fabrika za konzerviranje voća i povrća i angažovanju Aleksandra Stefanovića tokom Prvog beogradskog sajma automobila, održanog u martu 1938. godine.

U narednom segmentu izložbe prikazana je sudbina industrijskih preduzeća u vreme okupacije, uključujući i porodično preduzeće Stefanovića. Sve važnije fabrike na prostoru okupirane Srbije proglašene su neophodnim za okupacionu privredu, a njihova proizvodnja označena kao ratna potreba namenjena nemačkoj vojsci. Autor prikazuje sudbinu Stevana Stefanovića koji je bio razvlašćen i obavljao dužnost glavnog majstora, dok je u ratnom periodu fabrikom u Stanovu upravljao folksdojčer Ivan Burhar.

Na sledećem panou prikazan je dalji tragični tok sudbine članova porodice Stefanović pod represijom novih komunističkih vlasti. U poslednjem segmentu postavke detaljno je prikazana posleratna sudbina fabrike konzervi „Svetozar Stefanović” koja od 1946. godine prelazi pod upravu Saveznog ministarstva industrije i nastavlja sa radom pod novim imenom: Fabrika konzervi „Crvena zvezda”.

Po rečima autora Slavka Stepanovića, izložba će biti postavljena u zgradi kragujevačkog Arhiva Šumadije do 23. januara, dok će njen dalji put odrediti interesovanje, kako same javnosti, tako i obaveza prema članovima porodice i ustanovama kulture u gradovima koji su dali doprinos u njenoj realizaciji.

Piše: Zoran Mišić